Avrupa, Rusya’dan ithal edilen doğal gaz miktarını büyük oranda azalttı; ancak bu dönüşüm, kıta için yeni ve daha karmaşık bir bağımlılık ağı oluşturdu. Türkiye’nin jeopolitik konumu, enerji arz güvenliğinde yeniden merkezi bir konuma yükselirken, boru hatları ve ticaret yolları üzerinden geçen güç ilişkileri yeniden şekilleniyor.
Tarih boyunca boğazların ve geçitlerin stratejik değeri değişmedi; günümüzde ise bu coğrafi gerçeklik, enerji nakil hattı güzergâhları ve finansal fiyat belirleme mekanizmaları üzerinden yeniden anlam kazanıyor.
Coğrafyanın Süregelen Stratejik Önemi
1453’te İstanbul’un fethinin arkasındaki motivasyonlardan biri, Karadeniz ile Akdeniz’i, Asya ile Avrupa’yı birbirine bağlayan kavşakların kontrolünü sağlamaktı. Uzmanlar, gücün kaynağının yalnızca malın kendisi değil, bu malın kim tarafından, ne zaman ve hangi fiyata geçirileceğine karar verme yeteneğinde olduğunu vurguluyor. Bugünün enerji sahasında da sıkça dile getirilen görüş şu: “Boğazı kontrol eden, gazı da kontrol eder.”
Türkiye: Rusya İçin Kilit Aktör
AB’nin Rus gazına bağımlılığı azaltma çabaları, enerji haritasını baştan aşağı değiştirdi. 2021’de Avrupa’nın Rus gazına bağımlılığı yaklaşık %45 iken, 2025’te bu oranın yaklaşık %12’ye gerilediği belirtiliyor. Ancak enerji bağımsızlığı sorunu, sadece arz kaynaklarının çeşitlenmesiyle çözülmüyor; gazın geçtiği güzergâhları kontrol eden aktörler de belirleyici oluyor. Bu bağlamda Avrupa, doğudan gelen gazın en güvenli ve uygun rotası olarak Türkiye’ye ihtiyaç duyuyor.
Türkiye’nin elindeki en önemli kozlardan biri, Azerbaycan gazını Avrupa’ya ulaştıran Güney Gaz Koridoru. Koridorun Türkiye bölümünü oluşturan TANAP boru hattı şu anda yıllık ~16 milyar metreküp taşıyor; planlar 24 milyar, ardından 31 milyar metreküpe çıkarılmasını öngörüyor. Ancak Ankara’nın hedefi sadece transit ülke olmak değil: Türkiye, EPİAŞ üzerinden işlettiği gaz piyasası, vadeli kontrat mekanizmaları ve yerel referans fiyatlarla enerjinin küresel fiyat oluşumunda söz sahibi olmayı amaçlıyor.
Batı İttifakı İçinde Ayrık Bir Konum
Analiz, Türkiye’nin Batı ile ilişkilerindeki özgünlüğe dikkat çekiyor: Türkiye bir NATO üyesi olmasına rağmen bazen Avrupa’nın kolaylıkla düşman ilan edemediği, arada köprü kuran bir aktör olarak tanımlanıyor. Bu durum, Ankara’nın enerji konusundaki baskılarının her zaman doğrudan bir enerji krizi şeklinde tezahür etmeyebileceğini gösteriyor; talepler siyaset, güvenlik veya ekonomi masalarında farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Dolayısıyla Avrupa’nın Rusya’ya uyguladığı yaptırımları Türkiye’ye aynen uygulaması pratik olarak zor.
İsrail ile Rekabet ve Boru Hattı Planları
Tel Aviv kaynaklı değerlendirmeler, İsrail’in EastMed projesi gibi doğrudan Avrupa’ya gaz bağlama hedeflerinin maliyet ve teknik zorluklarla karşılaştığını, IMEC gibi alternatif koridorların ise Irak-Türkiye güzergâhındaki projelerle rekabet etmek durumunda kaldığını belirtiyor. Analizde, Türkiye’nin bölgedeki barışçıl politikaları bir güvenlik tehditinden çok, boru hattı haritaları üzerinde yürütülen jeopolitik bir mücadele bağlamında ele alınıyor.
Sonuç olarak, Avrupa’nın enerji arz güvenliğini yeniden şekillendiren süreçte Türkiye, sadece bir transit ülke değil; güzergâh kontrolü, piyasa mekanizmaları ve jeopolitik konumu sayesinde söz hakkı olan bir aktör olarak öne çıkıyor.
